Жүжигчин Zendaya-ийн зүүсэн ээмэг нь 300 жилийн настай хулгайн ээмэг

Жүжигчин Zendaya-ийн саяхан болсон “The Odyssey” киноны сурталчилгааны арга хэмжээнд зүүсэн алтан ээмэг дэлхийн археологийн нийгэмлэгийн ширүүн шүүмжлэлд өртөж байна. Энэ нь тансаг хуучны үнэт эдлэл мэт харагдаж байгаа ч үнэндээ МЭӨ 700 оны үеийн Ираны эртний эд өлгийн зүйлсээр урласан нь тогтоогджээ.

Зендаяагийн зүүсэн ээмэг. Getty Images

Британийн өдөр тутмын “The Guardian” сонин мэдээлснээр, Лондонд болсон найруулагч Кристофер Ноланы “The Odyssey” киноны хэвлэлийн бага хурлын арга хэмжээнд Zendaya-ийн зүүсэн алтан ээмэг нь 1947 онд Ираны баруун хойд хэсэгт орших Зибиягийн булшнаас олдсон "Зибиягийн эрдэнэсийн" нэг хэсэг гэж үздэг гэж мэдээлжээ.

Зибиягийн эрдэнэсийг эртний Ираны төмөр зэвсгийн үеийн эд өлгийн зүйлсийн төлөөллийн цуглуулга гэж үздэг. МЭӨ 9-7-р зууны үеийн олон тооны алт, мөнгөн эдлэл, хүрэл эд өлгийн зүйлс, зааны ясан сийлбэр, ёслолын чимэглэлийг малтаж гаргаж авсан байна. Эдгээр нь тухайн үеийн Медиан, Скиф, Ассирийн соёлын харилцан нөлөөллийг харуулсан чухал археологийн материалууд юм. Ялангуяа алтан чимэглэлийн хавтан болон амьтны хээтэй чимэглэлийг эртний Персийн төмөр урлалын шилдэг бүтээл гэж үздэг бөгөөд одоогоор Лувр, Метрополитан урлагийн музей зэрэг дэлхийн томоохон музейд хадгалагдан үлджээ.

1947 онд хоньчид Ираны баруун хойд хэсэгт орших Зибиех булшнаас санамсаргүйгээр эд өлгийн зүйлс олсон боловч албан ёсны археологийн малтлага эхлэхээс өмнө нэлээд олон эд өлгийн зүйлсийг хулгайлан авчээ. Үүний дараа 1950, 1960-аад оны үед тэдгээрийг олон улсын эртний эдлэлийн зах зээл болон хар захаар дамжуулан Европ, АНУ руу нууцаар гаргаж, одоогоор дэлхий даяарх музей, хувийн цуглуулгад тархсан байна.

Эд өлгийн зүйлсийн олонх нь малтлагын бүртгэл, агуулгыг нь алдаж, гадаадад тараагдсан тул анхны байршил, хэрэглээг нь сэргээхэд хэцүү болж, тэдгээрийг буцааж өгөх, эзэмшихтэй холбоотой маргаан өнөөг хүртэл үргэлжилсээр байна. Жүжигчин Zendaya-ийн зүүсэн ээмгийг Лондонгийн эртний эдлэлийн галерей Баррон Лондон 2025 онд Лондонгийн үнэт эдлэлийн эзэн Глен Спайрогоос худалдаж авсан бөгөөд энэхүү киноны сурталчилгааны арга хэмжээнд зориулж зээлдүүлжээ.

Маргаан хурцадсан шалтгаан нь зөвхөн түүний эртний эд өлгийн зүйлс зүүсэнтэй холбоотой биш юм. Найруулагч Кристофер Ноланы шинэ кино болох “The Odyssey” нь эртний Грекийн туульсаас сэдэвлэсэн бөгөөд баатар Одиссей Трояны дайны дараа гэртээ буцаж ирэх аяллыг дүрсэлсэн байдаг. Мэргэн ухааны бурхан Афинагийн дүрд тоглосон жүжигчин Zendaya Лондонд болсон сурталчилгааны арга хэмжээнд оролцож, эртний Ираны эд өлгийн зүйлсээр хийсэн ээмэг зүүсэн явдал байв. Маргааны гол цөм нь тэрбээр өөр соёл иргэншлийн дээрэмдсэн соёлын өвийг үнэт эдлэл болгон ашиглаж, ганц соёл иргэншлийн домог зүйн тухай киног сурталчилсан явдал байв.

Археологийн нийгэмлэг тэр даруй эсэргүүцэл илэрхийлж Ираны урлагийн түүхч, Их Британийн Куртаулд хүрээлэнгийн профессор Сюзан Бабай The Guardian сонинд өгсөн ярилцлагадаа энэ алхмыг шүүмжилж, "Мянга мянган жилийн соёлын өвийг гоо үзэсгэлэн, хүч чадлын бэлгэдэл болгон танилцуулах нь соёлын мэдрэмжгүй үйлдэл юм" гэжээ. Археологич Аннализ Бийр мөн "Гол санаа нь Zendaya биш, харин ээмэг нь өөрөө дээрэмдсэн эртний эд өлгийн зүйлс гэдэгт оршино" гэж онцлон тэмдэглээд, "дэлхийн хэмжээний кино сурталчилгааны арга хэмжээнд зүүж байсан тул өмнө нь бараг мэдэгддэггүй байсан соёлын эд өлгийн зүйлсийг дээрэмдэх асуудал дэлхий нийтийн анхаарлын төвд орсон" гэж нэмж хэлэв.

МЭӨ 7-р зууны үед бүтээгдсэн Ираны "Зибиягийн эрдэнэс"-ээс гаргаж авсан алтан чимэглэлийн хавтан. Энэ нь одоогоор АНУ-ын Цинциннатигийн Урлагийн музейд хадгалагддаг. Википедиа

Ээмэгийг зээлдүүлсэн эртний галерей Баррон Лондон өөр байр суурь илэрхийлжээ. Тэд мэдэгдэлдээ эд өлгийн зүйлс нь гарал үүслийн баталгаажсан түүхтэй бөгөөд холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу зохицуулагддаг гэдгийг тодруулсан. Тэд цааш нь "Энэхүү зээлийг арилжааны зорилгоор бус, харин эртний Персийн алтны дархны гайхалтай урлагийг харуулах, Ираны баялаг соёл, урлаг, түүхийн өвд илүү олон хүн хандах боломжийг олгох зорилгоор олгосон" гэж тайлбарлав. Гэсэн хэдий ч хууль ёсны өмчлөлөөс үл хамааран улаан хивсэн дээр дээрэмдсэн түүхтэй соёлын эд өлгийн зүйлийг загварын дагалдах хэрэгсэл болгон ашиглах нь ёс зүйн асуудал гэсэн шүүмжлэл археологийн нийгэмлэгийн хүрээнд үргэлжилсээр байна.

Энэхүү маргаан нь өөр нэг асуултад хүргэсэн нь хэдэн мянган жилийн настай үндэстний соёлын өв хэрхэн хувийн галерейн цуглуулгын нэг хэсэг болж, Холливудын оддын тансаг ээмэг болж хувирсан бэ? Зибиягийн эрдэнэс нь 1947 онд дээрэм тонуул, экспортын үр дүн боловч тэдний ард илүү том түүх нуугдаж байна. 19-р зууны империализм ба колоничлолын эрин үед дэлхийн өнцөг булан бүрээс Баруун руу соёлын эд өлгийн урсгал. Европын гүрнүүд колоничлолын тэлэлт, цэргийн экспедиц, археологийн хайгуул гэсэн шалтгаанаар тоо томшгүй олон соёлын эд өлгийн зүйлсийг эх орондоо буцаан авчирсан. Зарим нь хууль ёсны гүйлгээний хэлбэртэй байсан ч өнөөгийн стандартаар колоничлолын засаглал, хүчний тэнцвэргүй байдлын дунд хийгдсэн "дээрэм" гэж шүүмжилдэг. Энэ үед дэлхийн хэмжээний олон тооны музейн төлөөллийн цуглуулга бүрдсэн нь энэхүү маргааныг улам бүр өдөөж байна.

Үүний тод жишээ бол Британийн музейн Парфенон гантиг (Элгин гантиг) юм. Хэдийгээр Британийн дипломатч Лорд Элгин 19-р зууны эхээр Грекийг захирч байсан Оттоманы эзэнт гүрний зөвшөөрлөөр тэдгээрийг авч явсан ч Грек улс 40 гаруй жилийн турш тэдгээрийг буцааж өгөхийг шаардаж, үүнийг колоничлолын үед хийсэн соёлын үнэт зүйлсийг дээрэмдсэн явдал гэж үзэж байна.

Британийн музейн Парфенон гантиг. Википедиа

Нигерийн Бениний хүрэл бол дээрэмдсэн соёлын үнэт зүйлсийн бас нэгэн төлөөллийн жишээ юм. 1897 онд Британийн цэргүүд Бениний Вант Улсад довтолж, хааны ордныг дээрэмдэж, мянга мянган хүрэл баримал, зааны ясан эдлэлийг Европ даяар тараасан. Түүнээс хойш тэдгээрийг Герман, АНУ, Их Британийн музейд хадгалж байсан бөгөөд саяхан Герман болон Европын зарим байгууллагууд тэдгээрийг Нигери рүү буцаах үйл явцыг эхлүүлсэн.

Египет Розетта чулууг буцааж өгөхийг шаардаж байна. Эртний Египетийн бичгийг тайлах түлхүүр болсон энэхүү эд өлгийн зүйлийг Францын Египет рүү хийсэн экспедицийн үеэр нээсэн боловч дараа нь Британийн цэргийнхэн авч явсан бөгөөд өнөөг хүртэл Британийн музейн мэдэлд байна. Этиопоос ирсэн ариун дурсгалт зүйлс болон Чилийн Пасха арлын Моай хөшөөнүүд нь тэдгээрийг буцааж өгөхтэй холбоотой маргаан үргэлжилсээр байгаагийн төлөөллийн жишээ юм.

Саяхан "соёлын үнэт зүйлсийг буцаан авах" буюу империализмын үед дээрэмдүүлсэн эд өлгийн зүйлсийг эх орондоо буцааж өгөхийг шаардсан хөдөлгөөн өргөжиж байна. Франц улс Африкийн соёлын өвийг буцааж өгөх бодлого баримталж байгаа бол Герман улс Нигериас дээрэмдүүлсэн Бениний хүрэл эдлэлийг буцааж өгчээ. Үүний эсрэгээр Британийн музей нь зарчмын хувьд Британийн музейн тухай хуулийн дагуу цуглуулгаа захиран зарцуулах, буцааж өгөх боломжгүй, мөн

соёлын өвийг хадгалах, судлахад зориулагдсан "дэлхийн музей" гэсэн үүргээ дурдаж, Парфеноны гантиг баримал зэрэг томоохон эд өлгийн зүйлсийг буцааж өгөхөөс татгалзаж байна. Археологичид энэхүү маргаан нь хууль бусаар эргэлтэд орсон эртний эд өлгийн зүйлсийг өнөөдөр хувийн гүйлгээ, цуглуулгын зах зээлээр дамжуулан худалдаалсаар байгааг бэлгэдлийн шинжтэй харуулж байгааг онцолжээ.